Participation of representatives of the Przeworsk and Wielbark cultures in the Marcomannic Wars: an examination of historical and archaeological evidence

OLĘDZKI, MAREK

EPHEMERIS NAPOCENSIS 35 (XXXV/2025)

Participation of representatives of the Przeworsk and Wielbark cultures in the Marcomannic Wars: an examination of historical and archaeological evidence

(pages 179-200)

DOI: https://www.doi.org/10.33993/ephnap.2025.35.185

Download PDF

Authors:
MAREK OLĘDZKI
Instytut Archeologii, Uniwersytet Łódzki, Ul. G. Narutowicza 65, Pl. 90–131 Łódź. E‑mail: marek.oledzki@interia.pl; ORCID: https://orcid.org/0000‑0002‑9851‑2324

Keywords: Vandals/Victovali; “superiores barbari”; Przeworsk and Wielbark cultures; Roman inlaid swords; legionary fibulae; fragments of lorica hamata.

Abstract
Abstract: The article discusses the issue of the participation of representatives of the Przeworsk and Wielbark cultures in the course of the Marcomannic wars. This issue is reflected in both historical (written) and archaeological, i.e. material, sources. A simultaneous analysis of both these categories of sources leads to the conclusion that the Vandals/Viktovali can be identified with representatives of the Przeworsk culture, and the enigmatic-sounding „superiores barbarii” with tribes from the area of the Wielbark culture. This is further evidenced by the artefacts acquired from the Romans, with which the above-mentioned returned to their homeland, i.e. to areas north of the Sudeten Carpathian range. This can be seen almost exclusively in the Przeworsk territory, where a fairly abundant occurrence of Roman swords and chainmail is recorded. The complete absence of these objects in the area of the Wielbark culture can be explained by the specificity of the funerary rites of this culture, which forbid the giving of militaria, or iron objects in general, to the grave. To some extent, this lack is compensated for by the relatively abundant presence in the Wielbark area of bevelled bronze cauldrons brought from the Roman border regions, although I think only some of these may have come from looting.

References:

[1] AMM. MARC.
AmmianusMarcellinus, Res Gestae, vol. I: Books 14–17, transl. J. C.Rolfe, London Cambridge 1935.

[2] CASS. DIO
Cassius. Dio., Roman History, transl. E. Cary, London 1961.

[3] SHA
The ScriptoresHistoriaeAugustae, Aur., transl. D. Magie, Cambridge London 1991–1998.

[4] EUTROPIUS
Breviarium…, ed. C. Santini, Leipzig 1979.

[5] HERODIANUS
Hist. post Marcum, transl. C. R. Whittaker (Loeb) 1969.

[6] PTOL.
Geogr. [in:] Ptolemy’sGeography, transl. J. LenartBerggren, A. Jones, Princeton Oxford 2000.

[7] ABŁAMOWICZ/PODYMA 2002
D. ABŁAMOWICZ, D. PODYMA, Grób wojownika z okresu wpływów rzymskich z Pławniowic, st. 16, gm. Rudziniec, woj. śląskie. Spraw. Arch. 54, 2002, 125–140.

[8] ABRAMEK 1982
B. ABRAMEK, Osada kultury przeworskiej w Strobinie na stan. 3. Spraw. Arch. 34, 1982, 153–169.

[9] ABRAMEK/KASZEWSKI 1973
B. ABRAMEK, Z. KASZEWSKI, Materiały z cmentarzyska w Krajance pow. Wieruszów. Prace i Mat. Muz. Łodzi. Ser. Arch. 20, 1973, 81–110.

[10] ALMGREN 1923
O. ALMGREN, Studien über nordeuropäische Fibelformen der ersten nachchristlichen Jahrhunderte (Leipzig 1923).

[11] ANDRZEJOWSKI 1989

J. ANDRZEJOWSKI, Zagadnienie kontynuacji cmentarzysk we wschodniej strefie kultury przeworskiej. In: J. Gurba, A. Kokowski (eds.), Kultura wielbarska w młodszym okresie rzymskim (materiały z konferencji) 2 (Lublin 1989), 103–125.

[12] ANDRZEJOWSKI 2001
J. ANDRZEJOWSKI, Wschodnia strefa kultury przeworskiej – próba definicji. Wiadomości Arch. 54, 2001, 59–87.

[13] BENNINGER 1932
E. BENINGER, Zwei germanische Funde aus Wulzeshofen in Niederösterreich. Wiener Prähist. Zeitschr. 19, 1932, 215–238.

[14] BIBORSKI 1994
M. BIBORSKI, Römische Schwerter mit Verzierung in Form von figürlichen Darstellungen und symbolischen Zeichen. In: C. von Carnap Borneim (ed.), Beiträge zu römischer und barba¬rischer Bewaffnung in den ersten vier nachchristlichen Jahrhunderten (Lublin Hamburg 1994), 109–135.

[15] BIBORSKI/ILKJÆR 2006
M. BIBORSKI/J. ILKJÆR, Illerup Ådal 11. Die Schwerter (Århus 2006).

[16] BÖHME SCHÖNBERGER 1998
A. BÖHME SCHÖNBERGER, Die provinzialrömischen Fibeln bei Almgren. In: J. Kunow (ed.), 100 Jahre Fibelformen nach Oscar Almgren (Wünsdorf 1998), 351–366.

[17] CZARNECKA 2007
K. CZARNECKA, Oblin. Ein Gräberfeld der Przeworsk Kultur in Südmasowien. Mon. Arch, Barbarica 13 (Warszawa 2007).

[18] DĄBROWSKA/GODŁOWSKI 1970
T. DĄBROWSKA/K. GODŁOWSKI, Grób kultury przeworskiej z Hromówki na Ukrainie. Zeszyty Naukowe Uniw. Jagiellońskiego. Prace archeologiczne 12, 1970, 77-102.

[19] DROBERIAR 2012
E. DROBERIAR, Římské kolínkovité spony v Čechách. Arch. Výzkumy Jižné Čechy 25, 2012, 119–131.

[20] DROBERIAR 2021
E. DROBERJAR, Römische Schwerter aus dem germanischen Gräberfeld von Třebusice (Mittelböhmen). In: E. Droberjar/B. Komoróczy (eds.), Příspěvky k poznáníbarbarskýchko¬munit. Archeologie barbarů 2016 a 2018 (Brno 2021), 221–243.

[21] DROBERJAR/JARŮŠKOVÁ 2017
E. DROBERJAR/Z. JARŮŠKOVÁ, Barbaři v pohybu. Jevíčko a Malá Haná v době římské (Boskovice 2017).

[22] DYMACZEWSKI 1957–1958
A. DYMACZEWSKI, Cmentarzysko z okresu rzymskiego w Młodzikowie w pow. średzkim. Fontes Arch. Posnanienses 8–9, 1957–1958, 179–433.

[23] DZIĘGIELEWSKA/KULCZYŃSKA 2008
M. DZIĘGIELEWSKA/M. KULCZYŃSKA, Ciebłowice Duże. Ein Gräberfeld der Przeworsk Kultur im südwestlichen Masowien. Mon. Arch. Barbarica 14 (Warszawa 2008).

[24] ELSCHEK 2014
K. ELSCHEK, Nové žiarové hroby z 2. Polovice 2. Storočia zo Zohora na zapadnom Slovensku. Stļp Marca Aurelia a Stredné Podunajsko. Zbornik Slovenského Národ. Múz. – Arch. Archeológia Supplementum 8 (Bratislava 2014), 41–50.

[25] ETTLINGER 1973
E. ETTLINGER, Die römischen Fibeln in der Schweiz (Bern 1973).

[26] FOJTÍK/POPELKA/ZEMAN 2021
A. FOJTÍK/M. POPELKA/T. ZEMAN, Germanische Reiter aus Roštění. Sporen aus einem neuentdeckten Brandgräberfeld im Vorfeld der Mährischen Pforte. In: E. Droberjar/B. Komoróczy (eds.), Příspěvky k poznání barbarskich komunit. Archeologie barbarů 2016 a 2018 (Brno 2021), 253–269.

[27] GARBACZ 2000
K. GARBACZ, Cmentarzysko ciałopalne kultury przeworskiej w Grzybowie, gm. Staszów, woj. świętokrzyskie. Mat. i Spraw 21, 2000, 5–170.

[28] GEDL/GEDL 1976
B. GEDL/M. GEDL, Période Romaine – Civilisation de Przeworsk, Kietrz. Inventaria Arch. 36 (Łódź 1976).

[29] GINALSKI 1991
J. GINALSKI, Ostrogi kabłąkowe kultury przeworskiej: klasyfikacja typologiczna. Przegląd Arch. 38, 1991, 53–84.

[30] GŁADYSZ JUŚCIŃSKA 2003
M. GŁADYSZ JUŚCIŃSKA, Niecodzienne odkrycie „fibul panońskich” na Lubelszczyźnie, In: A. Bursche/R. Ciołek (eds.), Antyk i barbarzyńcy. Księga dedykowana profesorowi Jerzemu Kolendo w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, (Warszawa 2003), 19–204.

[31] GODŁOWSKI 1960
K. GODŁOWSKI, Période romaine. Inventaria Arch. 4 (Łódź 1960).

[32] GODŁOWSKI 1985
K. GODŁOWSKI, Przemiany kulturowe i osadnicze w południowej i środkowej Polsce w młodszym okresie przedrzymskim i w okresie rzymskim (Wrocław 1985).

[33] GODŁOWSKI 1986
K. GODŁOWSKI: Jakuszowice. Eine Siedlung der Bandkeramik, ältere Bronzezeit, jüngeren vorrömishen Eisenzeit, römishen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszeit in Südpolen. Kunde N. F. 37, 1986, 103–131.

[34] GODŁOWSKI 1994
K. GODŁOWSKI, Die Chronologie der germanischen Waffengräber in der jüngeren und späten Kaiserzeit, In: C. von Carnap Bornheim (ed.), Beiträge zu römischer und barbari¬scher Bewaffnung in den ersten vier nachchristlichen Jahrhunderten (Lublin Marburg 1994), 169–178.

[35] GODŁOWSKI/SZADKOWSKA 1972
K. GODŁOWSKI/L. SZADKOWSKA, Cmentarzysko z okresu rzymskiego w Tarnowie, powiat Opole. Opolski Rocznik Muzealny 5, 1972, 5–246.

[36] GODŁOWSKI/WICHMAN 1998
K. GODŁOWSKI/T. WICHAMN, Chmielów Piaskowy: Ein Gräberfeld der Przeworsk Kultur im Świetokrzyskie Gebirge. Mon. Arch. Barbarica 6 (Kraków 1998).

[37] GRYGIEL/PIKULSKI/TROJAN 2009
M. GRYGIEL/J. PIKULSKI/M. TROJAN, The research on the multicultural site no. 1 in Zagórzyce, com. and distr. Kazimierza Wielka, voiv. Świętokrzyskie during the years 2003 to 2004. Rech. Arch. Nouv. Ser. 1, 2009, 199–275.

[38] GURBA/ŚLUSARSKI 1966
J. GURBA/Z. ŚLUSARSKI, Podlodów, distr. de Tomaszółw Lubelski, dép. de Lublin. Sépulture à incinération. Inventaria Arch. 17 (Warszawa/Łódź 1966).

[39] HORBACZ/OLĘDZKI 1983
T. J. HORBACZ/M. OLĘDZKI, Cimetière de la période romaine à Piaski (Pologne Centrale). Inventaria Arch. 51 (Warszawa/Łódź 1983).

[40] HORBACZ/OLĘDZKI 1985
T. J. HORBACZ/M. OLĘDZKI, Inkrustowany miecz rzymski z cmentarzyska kultury przewor¬skiej w Piaskach koło Bełchatowa na tle podobnych znalezisk z terenu Europy. Arch. Polski 30, 1985, 71–111.

[41] HORBACZ/OLĘDZKI 1998
T. J. HORBACZ/M. OLĘDZKI, Roman Inlaid Swords. Journal of Roman Military Equipment Studies 9, 1998, 19–30.

[42] HÜSSEN/RAJTAR 1994
C. M. HÜSSEN/J. RAJTAR, Zur Frage archäologischer Zeugnisse der Markomannenkriege in der Slowakei. In: H. Friesinger/J. Tejral/A. Stuppner (eds.), Markomannenkriege Ursachen und Wirkungen. Grundprobleme der Frühgeschichtlichen Entwicklung im Mittleren Donauraum 6. Spisy Archeologického Ustavu AV ČR Brno 1 (Brno 1994), 217–232.

[43] IVÁN/KOVÁCSOVÁ/RAJTÁR 2019
R. IVÁN/L. KOVÁCSOVÁ/J. RAJTÁR, Das germanische Brandgräberfeld in Sekule und seine Bindungen zur Przeworsk Kultur. In: K. Kot/A. Michałowski/M. Olędzki/ M. Piotrowska (eds.), Kultura przeworska. Procesy przemian i kontakty zewnętrzne (Łódź 2019), 291–326.

[44] JAHN 1916
M. JAHN, Die Bewaffnung der Germanen in der älteren Eisenzeit, etwa von 700 v. Chr. bis 200 n. Chr. (Würzburg 1916).

[45] JAMKA 1959
R. JAMKA, Cmentarzysko z okresu rzymskiego w Starachowicach. Przegląd Arch. 11, 1959, 32–61.

[46] JASKANIS 2005
J. JASKANIS, Krupice. Ein Gräberfeld der Przeworsk und Wielbark Kultur in Ostpolen. Mon. Arch. Barbarica 10 (Kraków 2005).

[47] JOBST 1975
W. JOBST, Die Römischen Fibeln aus Lauriacum. Forschungen in Lauriacum 10 (Linz 1975).

[48] KACZANOWSKI 1987
P. KACZANOWSKI, Drochlin. Ciałopalne cmentarzysko kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich (Kraków 1987).

[49] KACZANOWSKI 1992
P. KACZANOWSKI, Importy broni rzymskiej na obszarze europejskiego Barbaricum (Kraków 1992).

[50] KACZANOWSKI 1994
P. KACZANOWSKI, Aus den Forschungenan der territorialen Differenzierung des Zustroms römischer Waffenimporte im Barbaricum. In: C. von Carnap Bornheim (ed.), Beiträge zu römischer und barbarischer Bewaffnung in der ersten vier nachchristlichen Jahrhunderten (Lublin/Marburg 1994), 207–222.

[51] KACZANOWSKI/POLESKI 1985
P. KACZANOWSKI/J. POLESKI, Dotychczasowe wyniki badań na birytualnym cmentarzysku kultury przeworskiej w Kawczycach, gmina Busko Zdrój. Spraw. Arch. 37, 1985, 111–138.

[52] KASZEWSKA 2023
E. KASZEWSKA, Zadowice bei Kalisz, Fundstelle I. Ein Brandgräberfeld vom Ende der Hallstattzeit bis zur Phase D der römischen Kaiserzeit (Łódź 2023).

[53] KEHNE 2016
P. KEHNE, Zur althistorischen Erforschung der Markomannenkriege. Ein Annäherung mit aktualisierter Chronik der Jahre 166 bis 180 n. Chr. Slov. Arch. 64/2, 2016, 193 254.

[54] KOKOWSKI 1999
A. KOKOWSKI, Archeologia Gotów. Goci w Kotlinie Hrubieszowskiej (Lublin 1999).

[55] KOLNIK 1980
T. KOLNIK, Römerzeitliche Gräberfelder in der Slowakei (Bratislava 1980).

[56] KOMORÓCZY ET ALII 2020
B. KOMORÓCZY/J. RAJTÁR/M. VLACH/C. M. HÜSSEN, A companion to the archaeo¬logical sources of Roman military interventions into the Germanic territory north of the Danube during the Marcomannic Wars. In: M. Erdrich/B. Komoróczy/P. Madejski/M. Vlach (eds.), Marcomannic Wars and the Antonine Plague (Brno/Lublin 2020), 173–254.

[57] KONTNY 2019
B. KONTNY, Archeologia wojny. Studia nad uzbrojeniem barbarzyńskiej Europy okresów wpływów rzymskich i wędrówek ludów (Oświęcim 2019).

[58] KOVRIG 1937
I. KOVRIG, Die Haupttypen der Kaiserzeitlichen Fibeln in Pannonien. Diss. Pannonicae II/4 (Budapest 1937).

[59] KURPIEWSKI/RAKOCZY 2015
A. KURPIEWSKI/J. RAKOCZY, Materiały kultury przeworskiej z Perkowa na Kujawach (Toruń 2015).

[60] LIANA 1970
T. LIANA, Chronologia względna kultury przeworskiej we wczesnym okresie rzymskim. Wiadomości Arch. 35, 1970, 429–491.

[61] MACHAJEWSKI 2000
H. MACHAJEWSKI, Cmentarzysko ludności grupy Gustowskiej na Wzgórzu Młynówka w Wolinie, woj. Zachodniopomorskie. In: R. Madyda Legutko/T. Bochnak (eds.), Svperiores Barbari. Księga ku czci Profesora Kazimierza Godłowskiego (Kraków 2000), 241–253.

[62] MADYDA LEGUTKO 1987
R. MADYDA LEGUTKO, Die Gürtelschnallen der römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungeszeit im mitteleuropäischen Barbaricum. BAR. Intern. Ser. 360 (Oxford 1987).

[63] MADYDA LEGUTKO 2011
R. MADYDA LEGUTKO, Studia nad zróżnicowaniem metalowych części pasów w kulturze przeworskiej. Okucia końca pasa (Kraków 2011).

[64] MADYDA LEGUTKO/RODZIŃSKA NOWAK/ZAGÓRSKA TELEGA 2008
R. MADYDA LEGUTKO/J. RODZIŃSKA NOWAK/J. ZAGÓRSKA TELEGA, Wyniki najnowszych badań na cmentarzysku ludności kultury przeworskiej w Prusieku, stan. 25, pow. Sanok. Rocznik Przemyski. Archeologia 44/2, 2008, 45–52.

[65] MIKS 2007
CH. MIKS, Studien zur römischen Schwertbewaffnung in der Kaiserzeit. Kölner Stud. zur Arch. der röm. Prov. 8 (Rahden/Westf. 2007).

[66] NOWAKOWSKI 2003
Z. NOWAKOWSKI, Cmentarzysko kultury przeworskiej w Żdżarowie, pow. Sochaczewski. Wiadomości Arch. 51 2003, 283–392.

[67] OLĘDZKI 1993
M. OLĘDZKI, Naddunajska grupa kultury przeworskiej w świetle analizy źródeł pisanych. Przegląd Arch. 41, 1993, 65–73.

[68] OLĘDZKI 1996
M. OLĘDZKI, Naddunajska grupa kultury przeworskiej w świetle analizy materiałów archeo¬logicznych. Acta Univ. Lodziensis. Folia Arch. 20, 1996, 49–67.

[69] OLĘDZKI 2000
M. OLĘDZKI, Cmentarzysko z młodszego okresu przedrzymskiego i okresu rzymskiego w Wólce Domaniowskiej koło Radomia (Łódź 2000).

[70] OLĘDZKI 2007
M. OLĘDZKI, Roman knee fibulae with a semicircular plate on the head from present day Poland, In: E. Droberjar/O. Chvojka (eds.), Archeologické výzkumy v Jižních Čechách, Suppl. 3. Arch. Barbarů 2006 (České Budějovice 2007), 113–117.

[71] OLĘDZKI 2008
M. OLĘDZKI, Czas przemian. Barbaricum między Bałtykiem a środkowym Dunajem w dobie wojen markomańskich (Łódź 2008).

[72] OLĘDZKI 2019
M. OLĘDZKI, Niektóre problemy chronologii relatywnej kultury przeworskiej oraz propozycja wydzielenia na jej gruncie nowej jednostki taksonomicznej skupiającej groby z bronią – podgrupa 4a, In: K. Kot/A. Michałowski/M. Olędzki/ M. Piotrowska (eds.), Kultura przeworska. Procesy przemian i kontakty zewnętrzne (Łódź 2019), 133–155.

[73] OLĘDZKI 2022
M. OLĘDZKI, Plemienny świat Germanów (Chrzan 2022).

[74] OLĘDZKI 2023
M. OLĘDZKI, Wojny markomańskie 162–185 n. e. (Warszawa 2023).

[75] OLĘDZKI/DUBICKI 2019
M. OLĘDZKI/A. DUBICKI, Caracalla’s activities in Dacia preceding the Parthian expedition. In: M. Karwowski/B. Komoróczy/P. Trebsche (eds.), Auf den Spuren der Barbaren – archäolo¬gisch, historisch, numismatisch. Arch. der Barbaren 2015. Spisy Archeologického Ústavu AV ČR Brno 60 (Brno 2019), 195–202.

[76] PIOTROWSKA/RUTKOWSKI 2023
M. PIOTROWSKA/W. RUTKOWSKI, Fibule legionowe ze stanowiska w Kwiatkowie, gm. Brudzew. Uwagi na temat technik i technologii produkcji. Folia Praehistorica Posnaniensia 28, 2023, 299–313.

[77] RAJTÁR 1992
J. RAJTÁR, Das Holz Erde Lager aus der Zeit der Markomannenkriege in Iža. In: K. Godłowski/R. Madyda Legutko (eds.), Probleme der relativen und absoluten Chronologie ab Latènezeit bis zum Frühmittelalter (Kraków 1992), 149–170.

[78] RADDATZ 1961
K. RADDATZ, Ringknaufschwerter aus germanischen Kriegergräben. Offa 17–18, 1961, 26–56.

[79] RODZIŃSKA NOWAK/ZAGÓRSKA TELEGA 2021
J. RODZIŃSKA NOWAK/J. ZAGÓRSKA TELEGA, Wojownicy w drodze? Cmentarzyska kultury przeworskiej w Prusieku, woj. Podkarpackie. In: E. Droberjar/B. Komoróczy (eds.), Přispĕvky k poznani barbarských komunit. Arch. Barbarů 2016 a 2018 (Brno 2021), 271–281.

[80] SZYDŁOWSKI 1964a
J. SZYDŁOWSKI, Cmentarzysko z okresu wpływów rzymskich w Choruli, pow. Krapkowice (Wrocław 1964).

[81] SZYDŁOWSKI 1964b
J. SZYDŁOWSKI, Ciałopalne cmentarzysko rzymskie w Zakrzowie, pow. Krapkowice. Mat. Starożytne X10, 1964, 187–223.

[82] TEJRAL 1970
J. TEJRAL, K interpretacji severovýchodnych prvku v hmotné kultuře moravské oblasti na sklonku starsi doby řimské. Pam. Arch. 61, 1970, 181–215.

[83] TEJRAL 1983
J. TEJRAL, Mähren und die Markomannenkriege. Slov. Arch. 31, 1983, 85–120.

[84] TYSZLER 2015
L. TYSZLER, Okazały pochówek z Witaszewic nad górną Bzurą: z zagadnień ideologii funer¬alnej elit wojskowych superiores barbarii. In: L. Tyszler/E. Droberjar (eds.), Barbari Superiores et Inferiores. Archeologia Barbarzyńców 2014 (Łódź/Wieluń 2015), 107–138.

[85] TYSZLER 2022
L. TYSZLER, Reges ex nobilitate, duces ex virtute sumunt. On the Issues of the New Political and Military Elites superiores barbarii in the Przeworsk Culture in the Period of the Marcomannic Wars. In: M. Olędzki, A. Dubicki (eds.), Rome and the Barbarians, (Łódź 2022), 301–318.

[86] ULBERT 1974
G. ULBERT, Straubing und Nydam. Zu römischen Langschwerter der späten Limeszeit. Studien vor und frühgeschichtlichen Archäologie. Münchner Beitr. zur Vor und Frühgesch. (München 1974).

[87] VLACH 2020
M. VLACH, The Antonine Plague and impact possibilities during the Marcomannic Wars. In: M. Erdrich/B. Komoróczy/P. Madejski/M. Vlach (eds.), Marcomannic Wars and the Antonine Plague (Brno/Lublin 2020), 23–36.

[88] WALUŚ/KOWALEWSKA 1999
A. WALUŚ/B. KOWALEWSKA, Kurhan I i II w Stolnie, gm. Miłakowo, woj. warmińsko¬mazurskie (Warszawa 1999).

[89] WAWRZENIECKI 1908
M. WAWRZENIECKI, Poszukiwania archeologiczne w Królestwie Polskim. Mat. Antr. Arch. i Etnogr. 10, 1908, 64–91.

[90] WIELOWIEJSKI 1982
J. WIELOWIEJSKI, Tło historyczne wojen markomańskich oraz niektóre aspekty ich wpływu na kontakty Rzymian z ludami zadunajskimi. In: J. Wielowiejski/M. Domagalski (eds.), Scripta Archaeologica II. Znaczenie wojen markomanskich dla państwa rzymskiego i północnego Barbaricum (Warszawa 1982), 5–39.

[91] ZIELONKA 1951–1952
B. ZIELONKA, Cmentarzysko z okresu rzymskiego w Lachmirowicach, pow. inowrocławski. Przegląd Arch. 9, 1951–1952, 353–386.